સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય

સંપ્રદાયનું ઉદ્ભવ

સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય (પંથ), જે અગાઉ ઉદ્ધવ સંપ્રદાય તરીકે ઓળખાતો હતો, તેની સ્થાપના પરમ પૂજ્ય સદગુરુ શ્રી રામાનંદ સ્વામી દ્વારા કરવામાં આવી હતી. રામાનંદ સ્વામીને ઉદ્ધવ (ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના પ્રિય મિત્ર અને શિષ્ય) ના અવતાર માનવામાં આવતા હતા, જેમના નામ પરથી 1700 ના દાયકાના અંતમાં ઉદ્ધવ સંપ્રદાયનો પ્રારંભ તથા વિકાસ થયો હતો. રામાનંદ સ્વામીને સૌપ્રથમ સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આત્માનંદ સ્વામી દ્વારા દીક્ષા આપવામાં આવી હતી, જોકે આત્માનંદ સ્વામીની નિરાકાર બ્રહ્મવાળી માન્યતાને કારણે, રામાનંદ સ્વામીએ એવા ઉપદેશકની શોધ ચાલુ રાખી જે તેમની સાચા આધ્યાત્મિક જ્ઞાનની તરસ છિપાવી શકે.

શ્રીરંગ ક્ષેત્ર (અત્યારે શ્રીરંગમ, તમિલનાડુ, ભારત) માં રહીને, રામાનંદ સ્વામીએ વિશિષ્ટાદ્વૈત મતના મુખ્ય પ્રણેતા શ્રી રામાનુજાચાર્ય (1107-1137 CE) ના ગ્રંથોનો અભ્યાસ કર્યો. સમાધિ દરમ્યાન, તેમને એક દિવ્ય અનુભૂતિ થઈ જેમાં શ્રી રામાનુજાચાર્યએ તેમને પોતાની પરંપરાના આચાર્ય તરીકે દીક્ષા આપી. આ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યા પછી સ્વામી વૃંદાવન ગયા જ્યાં તેમને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના ભવ્ય દર્શન થયા, ત્યારબાદ તેઓ જ્ઞાનનો પ્રસાર કરવા સૌરાષ્ટ્ર પાછા ફર્યા.

વર્ષો પછી, શ્રી સ્વામિનારાયણ ભગવાન નીલકંઠ વર્ણી તરીકે શ્રી રામાનંદ સ્વામી પાસે આવ્યા. તેમણે 20 ઓક્ટોબર, 1800 ના રોજ નીલકંઠ વર્ણીને મહાદીક્ષા (સંત તરીકેની દીક્ષા) આપી અને તેમનું નામ સહજાનંદ સ્વામી રાખ્યું. શ્રી રામાનંદ સ્વામીએ ધામગમન પૂર્વે તેમણે પોતાની ધાર્મિક ગાદી શ્રી સ્વામિનારાયણ ભગવાનને સોંપી, ત્યારબાદ ઉદ્ધવ સંપ્રદાયને સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો.