આચાર્ય
આધ્યાત્મિક નેતા • દિવ્ય માર્ગદર્શક • પ્રેરણાનો સ્ત્રોત
આચાર્ય એટલે કોણ?
હિંદુ ધર્મમાં, જે ભક્તનું એકમાત્ર લક્ષ્ય અંતિમ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવાનું છે, તેના માટે આચાર્ય, ભગવાન દ્વારા પોતે નિયુક્ત કરવામાં આવેલા એક આધ્યાત્મિક નેતા તરીકેની મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેઓ તેમના શિષ્યો માટે એક નેતા તરીકે કાર્ય કરે છે. આચાર્યને સંપ્રદાયમાં શિષ્યોને દીક્ષા આપવાનો અને વૈદિક સિદ્ધાંતોનું પ્રતિપાદન કરવાનો અધિકાર છે. તેઓ માત્ર શાસ્ત્રોના જ્ઞાન દ્વારા જ નહીં, પરંતુ તેમના પોતાના આધ્યાત્મિક અનુભવો દ્વારા પણ ઉપદેશ આપે છે. આચાર્યની મુખ્ય ભૂમિકા શિષ્યોને જનોઈ (પવિત્ર સૂત્ર) દ્વારા દીક્ષા આપવાની અને તેમને ગુરુમંત્ર આપવાની છે [યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ, અધ્યાય ૨, શ્લોક ૧૯]. આમ, આચાર્ય એક આદર્શ વ્યક્તિ છે જે પ્રેરણા, માર્ગદર્શન અને એક ઉદાહરણીય મોડેલ તરીકે કાર્ય કરે છે, જેના પગલે લાખો અનુયાયીઓ ચાલે છે.
ભગવાન સ્વામિનારાયણના ત્રણ સંકલ્પો
સમગ્ર વિશ્વમાં ધર્મની સ્થાપના કરવા અને પોતાનાં ભક્તોને પોતાનાં સાચા સ્વરૂપનું દિવ્ય સુખ આપવા માટે, ભગવાન સ્વામિનારાયણે ત્રણ સંકલ્પો કર્યા હતા. (1) મંદિરો બાંધવા અને દેવતાઓની મૂર્તિઓ પધરાવવી, (2) આચાર્યોની સ્થાપના કરવી અને (3) સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનો મહિમા પ્રગટ કરવા માટે શાસ્ત્રોની રચના કરવી. આ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને ભગવાન સ્વામિનારાયણે, તમામ ભક્તો અને સંતોની સંમતિથી, ધર્મવંશ (શ્રી ધર્મદેવના વંશ) માં ધર્મગાદીની સ્થાપના કરી હતી.
મંદિરો બાંધવા
દેવતાઓની મૂર્તિઓ પધરાવવી
આચાર્યોની સ્થાપના
દિવ્ય આધ્યાત્મિક નેતાઓ
શાસ્ત્રોની રચના
સંપ્રદાયનો મહિમા પ્રગટ કરવો
બે દિવ્ય ગાદીઓ
આ વિશાળ સંપ્રદાયની વ્યવસ્થિત રીતે સંભાળ રાખવા માટે, સંપ્રદાયને બે વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો હતો, ઉત્તર ભારત માટે નર-નારાયણ દેવની ગાદી (અમદાવાદ મંદિર) અને દક્ષિણ ભારત માટે લક્ષ્મી-નારાયણ દેવની ગાદી (વડતાલ મંદિર). હજારો સંતો અને ભક્તોની હાજરીમાં, વિક્રમ સંવત ૧૮૮૨ ના કાર્તક સુદ એકાદશીના પવિત્ર દિવસે, એટલે કે મંગળવાર, ૨૧ નવેમ્બર, ૧૮૨૫ ના રોજ, રામપ્રતાપભાઈના પુત્ર પરમ પૂજ્ય અયોધ્યાપ્રસાદજી મહારાજ અને ઈચ્છારામભાઈના પુત્ર પરમ પૂજ્ય રઘુવીરજી મહારાજને અનુક્રમે અમદાવાદ અને વડતાલ વિભાગના આચાર્ય તરીકે બિરાજમાન કરવામાં આવ્યા હતા. આ બાબતે, સ્વામિનારાયણ ભગવાને તેમની સ્વહસ્તે લખેલી શિક્ષાપત્રીના ત્રીજા શ્લોકમાં જણાવ્યું છે કે,
ઉત્તર વિભાગ
દક્ષિણ વિભાગ
વિક્રમ સંવત ૧૮૮૨ના કારતક સુદ એકાદશીના પવિત્ર દિવસે — મંગળવાર, ૨૧ નવેમ્બર ૧૮૨૫ના રોજ — હજારો સંતો અને ભક્તોની ઉપસ્થિતિમાં બે આચાર્યોની ઔપચારિક સ્થાપના કરવામાં આવી:
પરમ પૂજ્ય આચાર્ય શ્રી અયોધ્યાપ્રસાદજી મહારાજ
પરમ પૂજ્ય આચાર્ય શ્રી અયોધ્યાપ્રસાદજી મહારાજ, શ્રી રામપ્રતાપભાઈના સુપુત્ર, અમદાવાદ વિભાગના આચાર્ય તરીકે સ્થાપિત થયા.
પરમ પૂજ્ય આચાર્ય શ્રી રઘુવીરજી મહારાજ
પરમ પૂજ્ય આચાર્ય શ્રી રઘુવીરજી મહારાજ, શ્રી ઈચ્છારામભાઈના સુપુત્ર, વડતાલ વિભાગના આચાર્ય તરીકે સ્થાપિત થયા.
From Shikshapatri
ભગવાન સ્વામિનારાયણે પોતે આ દિવ્ય વ્યવસ્થાનો ઉલ્લેખ પોતાના સ્વહસ્તે લખેલા શિક્ષાપત્રીના શ્લોક ૩માં આ પ્રમાણે કર્યો છે:
भ्रात्रो रामप्रतापेच्छारामयोर्धर्मजन्मनो:।
यावयोध्याप्रसादाख्यरघुवीराभिधौ सुतौ॥०३॥
"ધર્મદેવને ત્યાં અવતરેલા મારા ભાઈઓ રામપ્રતાપજી અને ઈચ્છારામજીના બે પુત્રો — અયોધ્યાપ્રસાદ અને રઘુવીર — ને મેં મારા દત્તક પુત્રો તરીકે સ્વીકારીને સર્વ સત્સંગીઓના આચાર્ય તરીકે સ્થાપિત કર્યા છે.".
એક જીવંત પરંપરા
આ બે દિવ્ય રીતે સ્થાપિત ગાદીઓ દ્વારા, ભગવાન સ્વામિનારાયણે પ્રવર્તાવેલી આધ્યાત્મિક પરંપરા આજ સુધી અખંડ ચાલતી રહી છે. અમદાવાદ અને વડતાલ વિભાગના આચાર્યો આજે પણ આ પવિત્ર પરંપરાના આધ્યાત્મિક ઉત્તરાધિકારી રૂપે વિશ્વભરના ભક્તોને માર્ગદર્શન, પ્રેરણા અને દીક્ષા પ્રદાન કરી રહ્યા છે — જે રીતે ભગવાન સ્વામિનારાયણે બે સદીઓ પૂર્વે આદેશ આપ્યો હતો.