“સંત કહે તેમ કરવું તે શ્રેષ્ઠ છે અને મનધાર્યું કરવું તે કનિષ્ઠ છે.” સદ્.શ્રીગુણાતીતાનંદ સ્વામીનું આ સૂત્ર અધ્યાત્મ અને જીવનના સફળ વ્યવહારનું હાર્દ છે. મનુષ્યનું મન ચંચળ છે, જ્યારે સંતનું વચન અનુભવ અને દિવ્ય દૃષ્ટિથી ભરેલું હોય છે.
૧. મનધાર્યું કરવું એટલે શું ? (કનિષ્ઠ માર્ગ)
મનધાર્યું કરવું એટલે પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે કરવું. પછી તે વડીલોને કે બીજા કોઈ પણને ગમે કે ન ગમે; આવું કરવું તે મનધાર્યું કર્યું કહેવાય. મનુષ્યનું મન હજારો ઇચ્છાઓ અને તરંગોનું કેન્દ્ર છે. મન હંમેશાં ટૂંકા ગાળાનો આનંદ શોધે છે, લાંબા ગાળાનું હિત નહીં.
વ્યક્તિ જ્યારે ‘મનધાર્યું’ કરે છે, ત્યારે તે પોતાનાં અહંકાર, રાગ અને દ્વેષને આધીન હોય છે. મન ઘણી વાર આપણને ભ્રમિત કરે છે. જેમ કે, દર્દીને મનધાર્યું ગળ્યું ખાવું હોય, પણ તે તેના સ્વાસ્થ્ય માટે કનિષ્ઠ(ખરાબ) છે; તોપણ તે ખાય છે. મનધાર્યું કરનાર વ્યક્તિ પોતાની મર્યાદિત બુદ્ધિના વમળમાં ફસાઈને અંતે દુઃખ કે પસ્તાવો મેળવે છે.
૨. સંતનું વચન એટલે શું ? (શ્રેષ્ઠ માર્ગ)
સંત એટલે એવી વિભૂતિ, કે જેણે પોતાના મન પર વિજય મેળવ્યો છે અને જેમનું જીવન પરમાત્મા સાથે જોડાયેલું છે. સંત જ્યારે કંઈક કહે છે, ત્યારે તેમની પાછળ વર્ષોની સાધના, કરુણા અને ભગવાનને પમાડવાની ક્ષમતા હોય છે. સંતની આજ્ઞા પાળવી એ શરણાગતિનું પ્રથમ પગથિયું છે. તે આપણી બુદ્ધિને શુદ્ધ કરે છે અને અહંકારને ઓગાળે છે. માટે જ કહેવાયું છે કે, “ગુરુ બિન ભવનિધિ તરઈ ન કોઈ.”
ગઢડાના દરબાર દાદા ખાચર ભગવાન સ્વામિનારાયણના પરમ ભક્ત હતા. એકવાર મહારાજે દાદા ખાચરની ભક્તિની કસોટી કરવાનું વિચાર્યું. મહારાજે દાદા ખાચરને બોલાવીને કહ્યું, “દાદા, આ તમારો ગઢડાનો દરબાર અને જમીન-જાયદાદ બધું તમારા બહેનો (જીવુબા અને લાડુબા)ના નામે કરી દો અને તમે અહીંથી નીકળી જાઓ.”
દાદા ખાચરનું સમર્પણ : દાદા ખાચરે ક્ષણનો પણ વિલંબ કર્યા વગર, મનનો કોઈ તર્ક લડાવ્યા વગર બધું જ બહેનોના નામે કરી દીધું અને પોતે ચાલ્યા ગયા. તેમણે એવું ન વિચાર્યું કે, ‘મારું શું થશે ? હું ક્યાં જઈશ ?’ કારણ કે, તેમને ભગવાનના વચનમાં અતૂટ શ્રદ્ધા હતી.
જો દાદા ખાચરે મનધાર્યું કર્યું હોત, તો તેમણે દલીલ કરી હોત કે, ‘મહારાજ, બહેનોને આટલી મિલકત આપવી વ્યાજબી નથી.’ પણ તેમણે મહારાજે જેમ કહ્યું તેમ કર્યું. પરિણામે ભગવાન સ્વામિનારાયણે ગઢડાને પોતાનું ધામ બનાવ્યું અને દાદા ખાચરનું નામ ઇતિહાસમાં અમર થઈ ગયું.
બીજું રામાયણનું સચોટ ઉદાહરણ જોઈએ. રામાયણમાં જ્યારે ભરતજી અયોધ્યા પાછા આવે છે અને જુએ છે કે માતા કૈકેયીએ રામને વનવાસ મોકલ્યા છે, ત્યારે ભરતજી અત્યંત દુઃખી થાય છે. તેઓ રામને પાછા લેવા વનમાં જાય છે.
આ શ્રેષ્ઠ આજ્ઞાપાલનને કારણે જ આજે ભરતજીનું નામ આદર્શ ભક્ત તરીકે લેવાય છે.
મનધાર્યું કરવાનું પરિણામ : રાવણ અને દુર્યોધન
રાવણ અને દુર્યોધન જેવાં પાત્રોએ હંમેશાં મનધાર્યું કર્યું.
જીવનમાં જ્યારે આપણે મૂંઝવણમાં હોઈએ, ત્યારે આપણી બુદ્ધિ આપણને ભટકાવી શકે છે. જેમ અંધારામાં ટોર્ચની જરૂર પડે છે, તેમ સંસારના અંધકારમાં સંતનાં વચનો ટોર્ચ સમાન છે.
મન લાલચુ અને ભયભીત છે, જ્યારે સંત નિર્ભય અને નિઃસ્વાર્થ છે. માટે જે વ્યક્તિ પોતાના મનને સંતના ચરણોમાં મૂકી દે છે અને સંત કહે તેમ કરે છે, તેનું જીવન નૌકા સમાન બની જાય છે અને તે સંસારસાગરને આસાનીથી તરી જાય છે. મનધાર્યું કરનાર ભલે દુન્યવી દૃષ્ટિએ સફળ દેખાય, પણ આંતરિક શાંતિ અને પ્યારા પ્રભુજીની તેને ક્યારેય પ્રાપ્તિ થતી નથી.
સંતના વચનમાં રહેલી ‘હા’માં આપણું હિત છે અને તેમની ‘ના’માં આપણું રક્ષણ છે. માટે હંમેશાં સંતના અનુવર્તી થઈને રહેવું એ જ મનુષ્યજન્મની સાર્થકતા છે.
